ÔNG NỘI TÔI – CHUYỆN KỂ TỪ MỘT GIA ĐÌNH CÁCH MẠNG

Thứ sáu - 24/07/2026 21:23 697 0

Khi gửi bản thảo Ông nội tôi, tác giả Hồ Quang Vũ chia sẻ với tôi rằng cuốn sách này anh viết về người ông nội của mình - một lão thành cách mạng. Bản thảo được anh ấp ủ hơn một năm và vẫn đang tiếp tục hoàn thiện trước khi xuất bản.

Nghe vậy, tôi hình dung đây sẽ là một cuốn sách thiên về tư liệu lịch sử hoặc gia phả dòng họ. Nhưng khi đọc, tôi nhận ra mình đã nghĩ khác. Cuốn sách Ông nội tôi lấy lịch sử làm nền nhưng không đi theo lối ghi chép sự kiện khô cứng. Cuốn sách giống như một cuộc trò chuyện thân tình giữa tác giả và người đọc, dưới nếp nhà xưa, bên tách trà loang khói. Ở đó, tác giả lần giở những ký ức của gia đình mình và kể lại cho người đọc nghe. Câu chuyện cứ thế bắt đầu, từ người ông, rồi mở rộng ra cha mẹ, o chú, họ hàng và xa hơn nữa là những con người đã làm nên diện mạo của một vùng quê nổi tiếng xứ Nghệ.
Làng Quỳnh Đôi, hay thường được gọi bằng cái tên ngắn gọn là làng Quỳnh, từ lâu được biết đến như một vùng đất hiếu học và giàu truyền thống văn hóa. Trong thời phong kiến, nhiều người đỗ đạt, thành danh đã mang tiếng thơm về cho làng, như: Thượng thư, Đông các Đại học sĩ Hồ Sĩ Dương, Thượng thư Hồ Phi Tích, Tả thị lang Hồ Sĩ Đống,… Đến đầu thế kỷ XX, nơi đây lại ghi dấu bằng những người con kiên trung với cách mạng như Hồ Tùng Mậu, Cù Chính Lan, Hồ Học Lãm... Trong Ông nội tôi, làng Quỳnh không hiện lên qua những dòng giới thiệu khái quát mà bằng những con người cụ thể, những nếp sinh hoạt quen thuộc và những câu chuyện được lưu giữ qua nhiều thế hệ.
Nhân vật chính của câu chuyện là cụ Hồ Vạn Phúc, người làng quen gọi là ông Cựu Đờn. Qua lời kể của tác giả Hồ Quang Vũ cũng chính là người cháu nội, cụ vừa là một ông đồ dạy học, vừa là một thầy thuốc được bà con tin cậy. Những lớp học chữ Nho ở Đông Thành, hiệu thuốc Bắc bên chợ Nồi hay sinh hoạt thường ngày của người dân làng Quỳnh được tái hiện bằng nhiều chi tiết gần gũi. Từ đó, một vùng quê xứ Nghệ của hơn một thế kỷ trước dần hiện ra với những nét sinh động và chân thực.

Cuốn sách Ông nội tôi được kể theo lối đan xen giữa hiện tại và quá khứ, giúp người đọc theo dõi số phận của các nhân vật trong dòng chảy lịch sử rộng lớn hơn. Điều đáng chú ý là tác giả không liệt kê lịch sử bằng những mốc thời gian cụ thể, mà để lịch sử đi vào câu chuyện qua những trải nghiệm, những lời kể của từng nhân vật. Vì thế, các sự kiện không còn là những mốc thời gian khô khan mà gắn với niềm vui, nỗi lo, sự mất mát và lựa chọn của mỗi con người.
Nhiều câu chuyện trong sách được lưu giữ từ ký ức gia đình, từ lời kể của người thân hay những câu vè còn truyền lại trong dân gian. Ví như, qua câu chuyện "bắt Tây đoan", người đọc không chỉ biết thêm một sự kiện từng diễn ra ở làng Quỳnh Đôi mà còn cảm nhận được tính cách của người dân nơi đây: thẳng thắn, đoàn kết và không dễ khuất phục trước bất công.

Sức hấp dẫn của tác phẩm Ông nội tôi nằm nhiều ở những chi tiết đời thường. Là hình ảnh vợ và con gái (o Lài) lặn lội mang cơm thăm chồng và con trai trong nhà lao; là o Mai với cơi trầu quen thuộc và những câu chuyện về thời gian tham gia hoạt động cách mạng; là vợ chồng chú Đường với những năm tháng xa quê làm nhiệm vụ. Những con người ấy không xuất hiện như những nhân vật lịch sử được tôn vinh, mà là những con người bình thường, với những vui buồn, lo toan và hy sinh rất đỗi bình dị.
Khép lại cuốn sách, người đọc nhận ra đây không chỉ là câu chuyện của riêng một gia đình. Qua những ký ức được gìn giữ và kể lại, một phần đời sống của làng Quỳnh Đôi cũng hiện lên rõ nét: là nghề dệt lụa, là những phiên chợ quê, những lớp học chữ Nho cho đến những năm tháng đấu tranh cách mạng gắn liền với những đổi thay của đất nước.
Điều đặc biệt là trong suốt 208 trang sách, tác giả hầu như không dùng những lời lẽ trực tiếp để ca ngợi hay bày tỏ tình cảm với ông nội mình. Thế nhưng, từ những câu chuyện được kể, người đọc vẫn cảm nhận được tình cảm kính yêu của người cháu đối với ông; đồng thời thấy được niềm tự hào kín đáo về một gia đình nhiều thế hệ đã gắn bó với cách mạng và quê hương.
Đó là một gia đình đã đi qua không ít gian nan, mất mát, thậm chí có lúc phải chịu những oan khuất. Nhưng điều còn lại sau tất cả không phải là sự oán trách hay bất mãn, mà là một niềm tin bền bỉ vào Tổ quốc. Qua từng số phận, từng câu chuyện, người đọc bắt gặp hình ảnh những con người luôn đặt việc chung lên trên việc riêng, lặng lẽ cống hiến và thủy chung với con đường mình đã đi, lý tưởng mình đã chọn. Chính niềm tin ấy đã trở thành một phần truyền thống gia đình, được gìn giữ và trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Có lẽ vì thế mà cuốn sách Ông nội tôi không chỉ là câu chuyện về cụ Hồ Vạn Phúc và các con trai, con gái của mình. Đó còn là câu chuyện về một gia đình có nhiều thế hệ cống hiến cho cách mạng, trong đó nhiều người được Đảng và Nhà nước ghi nhận là cán bộ lão thành cách mạng, cán bộ tiền khởi nghĩa và người có công với nước. Những phần thưởng và danh hiệu ấy không phải để phô bày, mà hiện diện tự nhiên qua những chặng đời, những hy sinh và lựa chọn của từng con người trong đó.
Trong cuốn sách Ông nội tôi, tác giả Hồ Quang Vũ đã cần mẫn lưu giữ những câu chuyện của gia đình và quê hương mình một cách chân thực và giản dị nhất. Và từ những câu chuyện ấy, chúng ta có thể thấy hình ảnh của nhiều gia đình Việt Nam đã đi qua chiến tranh, mất mát và những biến động của lịch sử dân tộc. Vì thế, cuốn sách không chỉ là câu chuyện về ký ức của một gia đình, mà còn góp thêm một lát cắt chân thực về truyền thống cách mạng của quê hương xứ Nghệ.

Tháng Bảy hằng năm là dịp để mỗi người Việt Nam tưởng nhớ và tri ân các anh hùng liệt sĩ, các thương, bệnh binh và những người có công với đất nước. Đọc cuốn sách Ông nội tôi trong những ngày này, người đọc càng cảm nhận rõ hơn giá trị của những ký ức được lưu giữ qua nhiều thế hệ. Qua những số phận, những câu chuyện bình dị và những lựa chọn lặng lẽ của các nhân vật, lịch sử hiện lên gần gũi và chân thực, để từ đó nhắc nhở mỗi chúng ta biết trân trọng hòa bình hôm nay, đồng thời gìn giữ những ký ức về một thời đấu tranh gian khó như một phần của ký ức dân tộc.
Sau khi ra mắt bản in, cuốn sách Ông nội tôi đã được xuất bản dưới dạng sách điện tử và nhận được lượng truy cập, lượt đọc khá cao. Điều này cho thấy những câu chuyện được kể bằng sự chân thành, cùng những giá trị lịch sử và văn hóa mà cuốn sách lưu giữ vẫn nhận được sự quan tâm của đông đảo bạn đọc. Sự đón nhận ấy cũng khẳng định hiệu quả của xuất bản điện tử trong việc lan tỏa những tác phẩm có giá trị đến với công chúng.

Ngọc Chi
(Nhà xuất bản Nghệ An)